انواع آزمایش‌های مراکز آزمایشگاهی (پاتوبیولوژی)

مقدمه: اهمیت حیاتی آزمایشگاه‌های پزشکی

مراکز آزمایشگاهی پزشکی، که اغلب با عنوان آزمایشگاه‌های پاتوبیولوژی شناخته می‌شوند، ستون فقرات سیستم مراقبت‌های بهداشتی مدرن را تشکیل می‌دهند. این مراکز نقشی محوری در تشخیص، نظارت بر درمان، و پیشگیری از بیماری‌ها ایفا می‌کنند. بر اساس تخمین‌ها، بخش قابل توجهی از تصمیمات بالینی مهم، از جمله حدود ۷۰ درصد تشخیص‌های پزشکی، بر اساس نتایج آزمایشگاهی اتخاذ می‌شوند.

آزمایشگاه‌های بالینی محیط‌هایی هستند که در آن‌ها نمونه‌های بیولوژیکی انسان (مانند خون، ادرار، بافت، مایعات بدن) به طور سیستماتیک مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرند تا اطلاعاتی در مورد وضعیت سلامتی فرد ارائه دهند. این اطلاعات، که شامل ارزیابی عملکرد اندام‌ها، شناسایی عوامل بیماری‌زا، و تعیین وضعیت ایمنی بدن است، برای پزشکان حکم نقشه‌ای حیاتی در مواجهه با سلامت یا بیماری بیمار را دارد.

هدف این مقاله، ارائه یک نمای جامع و دسته‌بندی شده از رایج‌ترین و مهم‌ترین انواع آزمایش‌هایی است که در این مراکز انجام می‌پذیرد، با تأکید بر زیرشاخه‌های اصلی پاتوبیولوژی.

دسته‌بندی اصلی آزمایش‌های مراکز آزمایشگاهی

آزمایش‌های پاتوبیولوژی به طور کلی بر اساس ماهیت آزمونه و تکنیک‌های مورد استفاده، به چندین بخش تخصصی تقسیم می‌شوند. درک این دسته‌بندی‌ها برای درک کامل دامنه خدمات آزمایشگاهی ضروری است. مهم‌ترین این دسته‌ها عبارتند از: بیوشیمی بالینی، هماتولوژی، میکروب‌شناسی، ایمونولوژی و سرولوژی، و پاتولوژی (شامل پاتولوژی آناتومیک و سیتوپاتولوژی).

۱. بخش بیوشیمی بالینی (Clinical Biochemistry)

بخش بیوشیمی بالینی بر اندازه‌گیری مواد شیمیایی موجود در مایعات بدن، به‌ویژه خون و ادرار، تمرکز دارد. هدف اصلی این بخش، ارزیابی عملکرد اندام‌های حیاتی مانند کبد، کلیه، قلب و غدد درون‌ریز است.

هدف و کاربرد

این آزمایش‌ها تغییرات غلظت متابولیت‌ها، آنزیم‌ها، الکترولیت‌ها و پروتئین‌ها را برای تشخیص ناهنجاری‌های متابولیک و اختلالات عملکردی اندام‌ها مشخص می‌کنند.

مثال‌هایی از آزمایش‌های بیوشیمی:

• تست‌های عملکرد کبدی (LFTs): اندازه‌گیری آنزیم‌هایی مانند آلانین آمینوترانسفراز (ALT)، آسپارتات آمینوترانسفراز (AST)، آلکالین فسفاتاز (ALP) و بیلی‌روبین. افزایش این مقادیر معمولاً نشان‌دهنده آسیب کبدی، هپاتیت یا انسداد مجاری صفراوی است.

• تست‌های عملکرد کلیوی: شامل اندازه‌گیری کراتینین و اوره خون (BUN). سطح بالای این مواد نشان‌دهنده کاهش نرخ تصفیه گلومرولی و اختلال در عملکرد دفعی کلیه است.

• پنل چربی‌ها (Lipid Profile): شامل اندازه‌گیری کلسترول تام، تری‌گلیسیرید، کلسترول HDL (خوب) و LDL (بد). این تست برای ارزیابی خطر بیماری‌های قلبی-عروقی ضروری است.

• گلوکز خون: اندازه‌گیری قند خون برای غربالگری، تشخیص و پایش دیابت. به عنوان مثال، تعیین هموگلوبین A1c که میانگین قند خون سه ماه گذشته را نشان می‌دهد.

۲. بخش هماتولوژی (Hematology)

هماتولوژی شاخه‌ای است که به مطالعه اجزای سلولی خون، انعقاد خون، و اختلالات مربوط به آن می‌پردازد. این بخش یکی از شلوغ‌ترین بخش‌های آزمایشگاه است، زیرا تقریباً تمام بیماران نیازمند ارزیابی اولیه وضعیت خون خود هستند.

هدف و کاربرد

ارزیابی کمیت و کیفیت گلبول‌های قرمز (حمل‌کننده اکسیژن)، گلبول‌های سفید (دفاع ایمنی) و پلاکت‌ها (انعقاد)، و همچنین بررسی مکانیسم‌های انعقادی.

مثال‌هایی از آزمایش‌های هماتولوژی:

• شمارش کامل خون محیطی (CBC): این تست شامل اندازه‌گیری اجزای کلیدی خون است:

  • تعداد گلبول‌های قرمز : کاهش آن منجر به کم‌خونی (آنمی) می‌شود.

  • هموگلوبین : پروتئینی که اکسیژن را حمل می‌کند.

  • هماتوکریت : درصد حجمی خون که توسط گلبول‌های قرمز اشغال شده است.

  • شمارش گلبول‌های سفید: افزایش آن می‌تواند نشان‌دهنده عفونت یا التهاب باشد؛ افت آن نشان‌دهنده سرکوب مغز استخوان یا اختلالات ایمنی است.

  • شمارش پلاکت‌ها : برای ارزیابی ظرفیت انعقادی.

• تست‌های انعقادی: شامل زمان پروترومبین ، زمان ترومبوپلاستین نسبی فعال شده و فیبرینوژن. این تست‌ها برای پایش بیماران مصرف‌کننده داروهای ضد انعقاد یا تشخیص اختلالات خونریزی‌دهنده حیاتی هستند.

۳. بخش میکروب‌شناسی (Microbiology)

میکروب‌شناسی آزمایشگاهی متمرکز بر جداسازی، شناسایی، و تعیین حساسیت دارویی (آنتی‌بیوگرام) میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا است. این بخش در خط مقدم مبارزه با عفونت‌ها قرار دارد.

هدف و کاربرد

تشخیص عفونت‌های باکتریایی، قارچی، ویروسی و انگلی و ارائه اطلاعات لازم برای انتخاب آنتی‌بیوتیک یا ضدقارچ مؤثر.

مثال‌هایی از آزمایش‌های میکروب‌شناسی:

• کشت و حساسیت (Culture and Sensitivity): رایج‌ترین تست است که در آن نمونه‌هایی مانند خون، ادرار، خلط یا نمونه‌های زخم در محیط‌های کشت مناسب قرار داده می‌شوند. پس از رشد میکروارگانیسم، هویت آن (مثلاً E. coli یا Staphylococcus aureus) تعیین شده و سپس حساسیت آن به مجموعه‌ای از آنتی‌بیوتیک‌ها سنجیده می‌شود.

• تهیه اسمیر گرم (Gram Stain): یک روش سریع تشخیصی که در آن نمونه مستقیماً زیر میکروسکوپ بررسی می‌شود تا شکل، اندازه و ویژگی رنگ‌آمیزی باکتری‌ها (گرم مثبت یا گرم منفی) به سرعت مشخص گردد.

• تست‌های سرولوژیک عفونی: تشخیص وجود آنتی‌بادی‌ها یا آنتی‌ژن‌های مرتبط با عفونت‌هایی مانند هپاتیت، HIV یا سیفلیس.

۴. بخش ایمونولوژی و سرولوژی (Immunology and Serology)

ایمونولوژی به مطالعه سیستم ایمنی بدن، از جمله آنتی‌ژن‌ها، آنتی‌بادی‌ها، و پاسخ‌های سلولی به عوامل خارجی می‌پردازد.

هدف و کاربرد

ارزیابی قدرت سیستم ایمنی، تشخیص بیماری‌های خودایمنی، آلرژی‌ها و همچنین تعیین وضعیت ایمنی نسبت به برخی بیماری‌ها از طریق اندازه‌گیری آنتی‌بادی‌ها.

مثال‌هایی از آزمایش‌های ایمونولوژی و سرولوژی:

• تست‌های خودایمنی: اندازه‌گیری آنتی‌بادی‌های ضد هسته‌ای (ANA) برای تشخیص لوپوس (SLE) یا اندازه‌گیری آنتی‌بادی‌های ضد تیروئید (TPO Ab) برای تشخیص هاشیموتو.

• ایمونواسی‌ها (Immunoassays): استفاده از واکنش‌های آنتی‌ژن-آنتی‌بادی برای اندازه‌گیری هورمون‌ها، تومور مارکرها، یا پروتئین‌های خاص. اغلب از روش‌هایی مانند الایزا استفاده می‌شود: که در آن (چگالی نوری)، ضریب جذب مولی، غلظت و طول مسیر نوری است.

• تعیین سطح ایمونوگلوبولین‌ها: اندازه‌گیری برای ارزیابی نقص‌های ایمنی اولیه یا پاسخ به واکسیناسیون.

۵. بخش پاتولوژی (Pathology)

پاتولوژی شامل دو زیرشاخه اصلی است: پاتولوژی آناتومیک و سیتوپاتولوژی. این بخش بر مطالعه بافت‌ها و سلول‌ها برای تشخیص بیماری‌ها، به ویژه سرطان، تمرکز دارد.

هدف و کاربرد

بررسی دقیق نمونه‌های بافتی (بیوپسی) یا اسمیرهای سلولی برای تعیین علت دقیق بیماری، درجه بدخیمی و پیش‌آگهی.

مثال‌هایی از آزمایش‌های پاتولوژی:

• پاتولوژی آناتومیک (Histopathology): نمونه‌های بافتی پس از برداشتن از بدن (بیوپسی)، فیکس، قالب‌گیری، برش‌های بسیار نازک داده شده و روی لام قرار می‌گیرند. سپس با رنگ‌آمیزی‌هایی مانند هماتوکسیلین و ائوزین مشاهده می‌شوند. این کار برای تشخیص سرطان‌ها (مثلاً کارسینوم در مقابل سارکوم) ضروری است.

• سیتوپاتولوژی: بررسی سلول‌های تکی یا خوشه‌های سلولی. معروف‌ترین مثال، اسمیر پاپ (Pap Smear) است که برای غربالگری سرطان دهانه رحم استفاده می‌شود.

• پاتولوژی مولکولی: استفاده از تکنیک‌هایی مانند واکنش زنجیره‌ای پلیمراز برای شناسایی جهش‌های ژنتیکی خاص در تومورها که به انتخاب درمان‌های هدفمند کمک می‌کند.تکثیر نمونه} که در آن تعداد چرخه‌های حرارتی است.

نقش حیاتی آزمایشگاه‌ها در حلقه درمان

مراکز آزمایشگاهی پاتوبیولوژی دیگر صرفاً محلی برای "تایید" آنچه پزشک حدس زده نیستند؛ آن‌ها شرکای فعال در فرآیند تشخیص و مدیریت درمان هستند. طیف گسترده آزمایش‌ها، از بررسی سطح الکترولیت‌ها در بیوشیمی تا تفسیر پیچیده بافت‌شناسی در پاتولوژی، اطلاعاتی را فراهم می‌آورد که بدون آن‌ها، تشخیص زودهنگام، انتخاب درمان مناسب، یا پایش اثربخشی داروها تقریباً غیرممکن است.

با پیشرفت‌های روزافزون در بیوتکنولوژی، آزمایشگاه‌ها دائماً در حال ادغام تکنیک‌های نوین مانند تشخیص‌های مولکولی و تست‌های Point-of-Care هستند. این تحولات تضمین می‌کند که خدمات آزمایشگاهی همچنان به عنوان اساسی‌ترین ابزار در زرادخانه پزشکی مدرن باقی بمانند و کیفیت زندگی بیماران را از طریق تشخیص‌های دقیق و به موقع بهبود بخشند. دقت، سرعت و قابلیت اطمینان در نتایج آزمایشگاهی، مستقیماً بر نتایج درمانی بیماران تأثیر می‌گذارد و جایگاه آن‌ها را به عنوان یک رکن غیرقابل جایگزین در مراقبت‌های بالینی تثبیت می‌کند.

شرکت اکسون آزما ، تامین کننده انواع وسایل آزمایشگاهی ، در برندهای مختلف.

برای دریافت قیمت محصولات و ارتباط با کارشناسان فروش میتوانید از صفحه تماس با ما اقدام نمایید.